Teoría do coñecemento

Teoría do coñecemento

A explicación do coñecemento

Sto. Tomás non se ocupou especificamente de desenvolver unha teoría do coñecemento, do modo en que se ocuparán diso os filósofos modernos. Do mesmo xeito que para a filosofía clásica, o problema do coñecemento suscítase en relación a outros problemas no curso dos cales é necesario aclarar en que consiste coñecer. No caso de santo Tomás eses problemas serán fundamentalmente teolóxicos e psicolóxicos. Con todo, a importancia que adquirirá o estudo do coñecemento na filosofía moderna fai aconsellable que lle dediquemos un espazo aparte.

Todo o noso coñecemento comeza cos sentidos; seguindo a posición aristotélica respecto diso, santo Tomás, rexeitando as Ideas ou formas separadas, estará de acordo coas formulacións fundamentais do estagirita. A alma, ao nacer o home, é unha "tabula rasa" na que non hai contidos impresos. Os obxectos do coñecemento suscitan a actividade dos órganos dos sentidos, sobre os que actúan, producindo a sensación, que é un acto do composto humano, da alma e do corpo, e non só da alma como pensaba Platón. Para que haxa coñecemento é necesario, pois, a acción conxunta de ambos, polo que a posibilidade dunha intuición intelectual pura, que poña directamente en relación o intelecto e o obxecto coñecido, queda descartada.

Santo Tomás seguirá a explicación do coñecemento ofrecida por Aristóteles. O obxecto propio recoñecemento intelectivo é a forma, o universal; pero esa forma só pode ser captada na sustancia. Por tanto, é necesario que a sustancia, a entidade concreta e individual, sexa captada mediante os sentidos, para poder ofrecer ao entendemento o seu obxecto propio de coñecemento. Esta actividade primaria é realizada polos sentidos, quen, en colaboración coa imaxinación e a memoria, producen unha imaxe sensible ("phantasma") da sustancia, que segue sendo unha imaxe concreta e particular; sobre esa imaxe actuará o entendemento axente, dirixíndose a ela para abstraer a forma ou o universal, a "especie inteligible", producindo no entendemento paciente a "species impressa" quen, á súa vez, como reacción producirá a "species expressa", que é o concepto universal ou "verbum mentis". O proceso de abstracción consiste, pois, en separar intelectualmente o universal, que só pode ser coñecido desta maneira. A consecuencia é a necesidade de tomar como punto de partida a experiencia sensible en todo coñecemento. Tamén no coñecemento das cousas divinas, polo que Sto. Tomás adoptará o método "a posteriori" na súa demostración da existencia de Deus a través das cinco vías.

Do mesmo xeito que para Aristóteles, pois, o obxecto do verdadeiro coñecemento é a forma, o universal, e non o particular: da sustancia concreta: coñecemos a forma, non a materia, que en canto materia prima resulta tamén incognoscible. Polo demais, aínda que o punto de partida do coñecemento sexa o sensible, o corpóreo, o seu obxecto propio é a forma, o inmaterial. Que ocorre entón con aquelas sustancias non materiais? Para Sto. Tomás está claro: non é posible ter nesta vida un coñecemento directo delas (os anxos e Deus). O coñecemento destas sustancias só se pode obter por analogía, na medida en que podamos ter un coñecemento dos principios e das causas do ser.