Antropoloxía e psicoloxía

A antropoloxía e a psicoloxía de Tomás de Aquino

Tamén a concepción do ser humano en Sto. Tomás está baseada na concepción aristotélica. Pero, do mesmo xeito que ocorre cos outros aspectos do seu pensamento, ha de ser conciliada coas crenzas básica do cristianismo: a inmortalidade da alma e a creación. O ser humano é un composto substancial de alma e corpo, representando a alma a forma e o corpo a materia da devandita sustancia. Fronte á afirmación dalgúns dos seus predecesores de que existen no ser humano varias formas substanciais, como a vexetativa e a sensitiva, Sto. Tomás afirma a unidade hilemórfica do ser humano, que constitúe unha unidade na que existe unha única forma substancial, a alma racional, que informa inmediata e directamente á materia prima constituíndo o composto "home".

Do mesmo xeito que Aristóteles concibira a existencia dunha soa alma no ser humano, que engloba as funcións vexetativa e sensitiva, santo Tomás afirma que esa única alma é a que regula todas as funcións do "home" e determina a súa corporeidade.

É evidente, por outra banda, que o primeiro por que o corpo vive é a alma, e como a vida maniféstase por operacións diversas nos diversos graos dos seres viventes, aquilo polo que primariamente exercemos cada unha destas funcións vitais é a alma. Ela é, en efecto, o primeiro que nos fai nutrirnos e sentir e movernos localmente, como tamén entender. Este primeiro principio do noso entendemento, chamar entendemento ou alma intelectiva, é, por tanto, a forma do corpo, e esta demostración é de Aristóteles na tratado Da alma, lib. 2, tex. 24. (Suma Teolóxica, I, C. 76, a. 1)
A alma séguese concibindo, pois, como principio vital e como principio de coñecemento, pero rexéitase a interpretación platónica da relación entre a alma e o corpo, no sentido de que Platón atribuíra á alma, e non ao ser humano, esas funcións vitais e cognoscitivas, mentres que a interpretación hilemórfica de santo Tomás levaralle a atribuír esas funcións ao "home": é o ser humano, o individuo, o que vive e coñece, o que razoa e entende, o que imaxina e sente. Todo iso é imposible sen ter un corpo, polo que este ha de pertencer ao "home" co mesmo dereito que lle pertence a alma.

A relación da alma e o corpo é unha relación natural, non unha situación forzada e antinatural, segundo a cal estaría a alma no corpo como o prisioneiro na cela. Non se pode interpretar a interdependencia entre a alma e o corpo como un castigo para a alma, en contra do que os neoplatónicos afirmaban , e que deu pé ao desenvolvemento dalgunhas herejías baseadas ou inspiradas no gnosticismo, como a dos cátaros.

Con todo, dada a necesidade de explicar a inmortalidade da alma, santo Tomás afirmará que nela existe certas facultades que lle pertencen como tal, e que non dependen para nada da súa relación co corpo. Outras pertencen ao composto "home" e non poden ser exercidas, por tanto, sen o corpo. Por suposto, a intelección é unha facultade que lle pertence á alma mesmo no seu estado de separación do corpo, en canto ten como obxecto de coñecemento non os corpos, senón o ser. A facultade da súa potencia da alma pode ser clasificadas en tres grupos jerárquicamente relacionados: as facultades ou potencias vexetativas, as sensitivas e nas racionais.

Temos, pois, unha clasificación similar á aristotélica. Non se trata de tres tipos de alma, senón de tres facultades ou potencias da mesma alma racional. Nas súas funcións vexetativas a alma ocúpase de todo o relacionado coa nutrición e o crecemento. Nas súas funcións sensitivas a alma regula todo o relacionado co funcionamento dos sentidos externos, así como a imaxinación e a memoria, actividades que se corresponde en funciónelas da alma vexetativo dos animais. Nas súas funcións racionais santo Tomás distingue como facultades propias da alma o entendemento (axente e paciente) e a vontade, coa que trata de explicar o desexo intelectual, quedando o sensitivo explicado polas funcións sensitivas da alma. A pesar de que todas elas proceden da mesma alma racional, pódense distinguir "realmente" entre si, dado que tenden a aplicarse a distintos obxectos (para Sto. Tomás, a definición dunha facultade ou da ciencia vén dada polo obxecto ao que se aplica, o seu obxecto formal).

Quizá a novidade máis significativa con respecto a Aristóteles sexa o tratamento que fai santo Tomás da vontade. Polo seu mesma natureza é a vontade está orientada ao ben en xeral, é dicir, a felicidade, a beatitud. Quere iso dicir que o "home" está inevitablemente determinado no seu comportamento? Non, di Sto. Tomás, xa que o "home" dispón do libre albedrío para elixir a súa conduta. O libre albedrío non é algo distinto da vontade, senón a vontade mesma no exercicio da elección dos medios para conseguir o seu fin, a capacidade pola que un "home" é capaz de xulgar libremente, en canto á elección dos medios que lle permiten alcanzar o fin da súa conduta.

Para Aristóteles, dada a imposibilidade de existencia de formas separadas, a inmortalidade da alma queda descartada, en contra do que afirmaba Platón. Discútese se Aristóteles aceptaba ou non una certa inmortalidade do entendemento e, nese caso, se a inmortalidade afectaría á sustancia individual ou á forma universal. Os averroistas latinos entenderon que a inmortalidade afectaba á forma universal, afirmando a existencia dun único entendemento axente, común a todos os seres humanos. Santo Tomás afirmará, pola contra, a inmortalidade individual.

É compatible esta afirmación co hilemorfismo? Sto. Tomás defenderá a inmortalidade da alma apoiándose na súa inmaterialidad, (a alma é inmaterial, logo non é corruptible, logo é inmortal, un argumento similar ao que xa utilizara Platón no Fedón), e no ansia de inmortalidade do "home": un desexo de inmortalidade implantado por Deus que non pode ser van.

Pode aínda deducirse unha proba do desexo que naturalmente ten cada ser de existir segundo o seu modo de ser. O desexo nos seres intelixentes é consecuencia do coñecemento. Os sentidos non coñecen o ser senón en lugar e tempo determinados; pero o entendemento coñéceos absolutamente e en toda a súa duración; por esta razón todo ser dotado de entendemento desexa, pola súa natureza mesma, existir sempre, e como o desexo natural non pode ser van, seguir que toda sustancia intelectual é incorruptible. (Suma Teolóxica, I, C. 75, a. 6.)