Chamamos Idade Media ao periodo da historia occidental que comeza coa caída do imperio romano occidental, oficialmente o ano 476, e termina no século XV (para uns, tomando como referencia a conquista de Constantinopla polos turcos en 1453; para outros, o descubrimento de América en 1492). A Idade Media adóitase dividir, á súa vez, en dúas periodos: a chamada Alta Idade Media, entre os séculos V e X, e a Baixa Idade Media, dos séculos XI a XV.
Trala caída do Imperio Romano occidental, prodúcese unha lenta e complexa evolución durante os primeiros séculos que, partindo das estruturas sociais, políticas e económicas do baixo Imperio Romano, conducirá a Europa cara ao feudalismo. A práctica desaparición da actividade comercial, que xa experimentara un grave retroceso na última fase do imperio occidental antes da súa caída (actividade que se mantería, con todo, na parte oriental do imperio) supón o cambio máis significativo na economía dos primeiros séculos da Idade Media que, durante os séculos VIII a X, provocará a ruralización e o empobrecimiento xeral da poboación, así como a súa disminución e reestructuración social e política baixo a forma do feudalismo que, con diferenzas entre unhas e outras zonas de Europa, consolidarase entre os séculos X e XII. Neste cambio adquire unha especial relevancia o desenvolvemento do islamismo xa que, a partir do século VIII, o control das rutas comerciais do mediterráneo queda baixo o seu hegemonía, o que provocará o esborralle da actividade comercial dos países cristiáns, salvo contadas excepcións, co consiguiente abandono das cidades costeras e o repliegue da poboación cara a zonas máis protexidas e fértiles do interior, reducíndose a actividade económica á propia dunha agricultura de subsistencia.
O feudalismo caracterizarase polo desenvolvemento dunha actividade económica centrada na explotación agrícola de subsistencia e a organización social en tres clases: "laboratores", "oratores" e "bellatores" (traballadores, clérigos e guerreiros). O poder político, abandonadas as cidades e perdidos os dereitos romanos de cidadanía, dispútase entre o clero e os señores da guerra, o que constituirá unha das características da Idade Media: as loitas entre o papado e os poderes civís polo exercicio e control do poder político. Posteriormente, trala recuperaciçon da cidades, a partir sobre todo do século XII, impulsadas polo ascenso da burguesía e a renovación do comercio, o papado deberá cambiar de estratexia, aliándose alternativamente coa burguesía ou cos señores feudales e reis, segundo as circunstancias, para manter unha situación de privilexio no plano social e político.
Contexto histórico de Tomás de Aquino
Durante o século XIII Europa experimenta un gran desenvolvemento económico e cultural, consolidándose a estabilidade dalgúns reinos que apuntan xa á creación dos estados modernos. Francia, con Luís IX, e Inglaterra, trala firma da Carta Magna, son un bo exponente diso. O Sacro Imperio Romano Germánico, pola contra, se desmorona ao longo do século, perdendo a súa influencia en Italia, e poñendo de manifesto a imposibilidad da idea dunha cristiandad unida políticamente baixo un mando único, sexa este de o emperador ou do papado.
Federico II Hohenstaufen é coroado en Roma emperador do Sacro Imperio Romano Germánico, o ano 1220, polo Papa Honorio III. Tamén lle correspondía, entre outros, o reino de Sicilia, que abarcaba o sur de Italia, ata a rexión da Campania, e a illa de Sicilia, no que quedaba comprendido Nápoles. Federico II establecerá a súa residencia no reino de Sicilia e viaxará só esporádicamente a Alemania. Foi chamado "stupor mundi" e anticristo, pola súa constante ruptura cos usos da época e os seus enfrontamentos co papado.
En 1231 Federico II promulga a Constitución de Melfi, que supoñía a reorganización do reino de Sicilia, ao que pertencía Nápoles, e ao que se prové dun corpus legislativo que instauraba unha monarquía autoritaria, contraria ao feudalismo. Federico II será excomulgado en 1240 tralos seus numerosos enfrontamentos co papado. En 1250 morre Federico II, en Castel Fiorentino, o 13 de decembro. O título de emperador do Sacro Imperio Romano Germánico quedará vacante trala súa morte, ao entrar os aspirantes nunha disputa dinástica durante un longo período de tempo, coñecido como o "Interregnum".
Trala morte de Federico II sucederalle o seu fillo Conrado IV Hohenstaufen no reino de Sicilia, o ano 1250, pese á oposición do papa Inocencio IV. Con todo, o trono será usurpado por Manfredo de Sicilia, o seu irmán natural, quen exercerá a regencia en Sicilia, facéndose coroar Rei en 1258. Durante o seu mandato o reino de Sicilia e o resto de Italia verase envolvida nas loitas entre partidarios do papa (güelfos) e partidarios do emperador (gibelinos). O papa Urbano IV, que reivindicaba os dereitos da Santa Sé sobre Sicilia, excomulgará a Manfredo e nomeará a Carlos de Anjou; este entrará en Sicilia cun gran exército co que derrotará primeiro a Manfredo, dándolle morte, e despois a Conradino (sobrino de Manfredo e fillo de Conrado IV) a quen vencerá tamén, condenándolle a matar, xunto con outros nobres da casa de Hohenstaufen.
Contexto sociocultural de Tomás de Aquino
Ao longo do século XI os burgos (fortalezas militares) e as cidades (sedes episcopales) iranse perfilando como centros administrativos e políticos sobre os que se irán asentando o desenvolvemento da actividade comercial e o desenvolvemento das cidades medievais, xa con outras funcións e significado. O resurgimiento da actividade comercial concentrarase nas costas de Flandes e en Venecia. Na costa de Flandes centralízase o comercio cos pobos do norte e en Venecia o das rutas comerciais que non caeran en mans do islam, especialmente con Bizancio. Así, ás tradicionais clases dos monxes, cabaleiros e campesiños iranse sumando os artesanos e os burgueses, afincados nas cidades, establecéndose unha nova división do traballo da que non se poderá xa prescindir. As cidades revitalízanse e repóboanse, e os comerciantes agrúpanse en ton aos burgos e as zonas marítimas onde se atopaban os enclaves das antigas rutas marítimas. Durante o século XIII as cidades alcanzan numerosos acordos que lles permiten desenvolver as súas propias lexislacións e institucións urbanas, pactando para iso xa cos señores feudales, xa cos reis, xa co clero, en función de quen estivese disposto a apoiar os seus intereses. Entre outros logros, e en distintas cidades, conséguese o recoñecemento da liberdade individual (que pon a resgardo do poder señorial), a creación de tribunais propios da cidade nos que se deben resolver os seus propios asuntos, o establecemento dunha lexislación penal propia da cidade, a abolición das prestaciones serviles, contrarias ao comercio e á industria, e unha ampla autonomía política ou capacidade de autogobierno local a través dos concejos ou concellos.
Por outra banda, esta nova clase de burgueses expresará o seu religiosidad creando cofradías adheridas a unha parroquia ou convento, o que se plasmará tanto na boa acolleita que as novas ordes mendicantes, franciscanos e dominicos, (afincadas na cidade e non no campo, a diferenza de Cluny e do Císter) obteñen nas cidades, como na construción das catedrais góticas do século XIII. A arte gótico, que se irradia ao resto de Europa desde Francia, queda reflectido principalmente na arquitectura (que se caracteriza pola súa expresividade, naturalismo e verticalidad, así como pola policromía de vidrieras e retablos). As catedrais de Chartres, Reims, Amiens, Parides e Beauvais son un claro exponente do gótico da época clásica.
Igualmente, o desenvolvemento da cultura optará por canles alleas á formación clerical anterior, e crearanse as Escolas municipais (escolas que estaban subvencionadas e administradas pola cidade, que non estaban dirixidas por clérigos) e as Universidades, para dar cabida á esixencia de coñecementos e de formación dentro da burguesía. Entre as universidades, será a de Parides a que alcance maior prestixio na época, seguida polas de Bolonia e Oxford. Nelas, estudantes procedentes de toda Europa seguirán os ensinos dos profesores máis reputados da época, en disciplinas tan dispares como teoloxía, dereito ou ciencias naturais. O Dereito, por exemplo, ocupará un papel privilexiado nos estudos das universidades, onde destacará Bolonia, buscando no Dereito Romano argumentos que afiancen o poder civil e a súa independencia fronte ás pretensións da igrexa. Outro aspecto destacable é a actividade da universidade de Oxford, de carácter científico-empirista, con Roberto Grosseteste e Roger Bacon como destacados representantes.
A actividade cultural, polo demais, a través das escolas de tradutores, (das que a de Toledo é un bo exemplo), amplía o seu campo de intereses e coñecementos, ao rescatar unha gran parte da produción grecolatina e árabe que permanecera descoñecida para os europeos ao longo da Alta Idade Media. Serán, precisamente, por exemplo, as traducións da obra de Aristóteles de Guillermo de Moerbeke, directamente do grego ao latín, as que utilice Santo Tomás para acceder ao coñecemento do pensamento do seu mestre e inspirador en filosofía. Por outra banda, comeza o desenvolvemento da literatura en lingua vernácula, nas súas diversas facetas: narrativa, teatro e lírica.
Contexto filosófico de Tomás de Aquino
A actividade filosófica, co auxe das universidades, abandona definitivamente a contorna eclesiástico e, aínda que a maioría dos profesores que exercen nelas a docencia sexan canónigos ou clérigos, os problemas que lles ocupan empezan a transcender o marco meramente teolóxico para ir deixando paso á autonomía dunha razón que se reclama capaz de tratar as cuestións filosóficas con independencia das restricciones que a fe impón ás súas reflexións. Unha mostra diso será o declive das posicións agustinianas no mesmo seo da igrexa, substituídas rápidamente polas novas posicións de Alberto Magno e Santo Tomás de Aquino, inspiradas na filosofía aristotélica, cuxo avance é unha das características da filosofía no século XIII. Entre os defensores de posicións aristotélicas radicais destacarán os chamados averroístas latinos, un de cuxos máis destacados representantes será Siger de Bravante, xunto con Boecio de Dacia. Será precisamente na universidade de Parides onde teñan lugar os máis acerbos enfrontamentos entre as posicións defendidas por uns e outros.
Na difusión e aceptación do pensamento de Aristóteles habería que destacar a actividade dos filósofos cordobeses Averroes e Maimónides. Averroes, cos seus comentarios ás obras de Aristóteles converterase no filósofo de referencia dos aristotélicos, incluído santo Tomás. Pola súa banda, Maimónides, coa Guía de descarriados, na que se propón asentar as crenzas xudías sobre bases aristotélicas, adoptará posicións sobre a relación entre a razón e a fe similares ás de Santo Tomás. A obra de ambos obtivo gran difusión en Europa.
No hay comentarios:
Publicar un comentario