A relación entre a razón e a fe

A relación do cristianismo coa filosofía vén determinada, xa desde os seus inicios, polo predominio da fe sobre a razón. Esta actitude queda reflectida no "Credo ut intelligam" de San Agustín, tributario neste aspecto do "Credo quia absurdum est" de Tertuliano, e que se transmitirá ao longo de toda a tradición filosófica ata Santo Tomás de Aquino, quen reformulará a relación entre a fe e a razón, dotando a esta dunha maior autonomía.

Fachada occidental da catedral de Orvieto, obra de Lorenzo Maitani, comezada o ano 1290
No entanto, tamén santo Tomás será, neste sentido, deudor da tradición filosófica cristiá, de carácter fundamentalmente agustiniano, aceptando o predominio do teolóxico sobre calquera outra cuestión filosófica, así como os elementos da fe que deben ser considerados como imprescindibles na reflexión filosófica cristiá: o creacionismo, a inmortalidad do alma, as verdades reveladas da Biblia e os evangelios, e outros non menos importantes que derivan deles, como a concepción dunha historia lineal e trascendente, en oposición á concepción cíclica da temporalidad típica do pensamento clásico.

Con todo, esa relación de dependencia da razón con respecto á fe será modificada sustancialmente por santo Tomás de Aquino. Ao longo do século trece, o desenvolvemento da averroísmo latino insistira, entre outras, na teoría da "dobre verdade", segundo a cal habería unha verdade para a teoloxía e unha verdade para a filosofía, independentes una doutra, e cada unha co seu propio ámbito de aplicación e de coñecemento. A verdade da razón pode coincidir coa verdade da fe, ou non. En todo caso, sendo independentes, non debe interferir unha no terreo da outra. Santo Tomás rexeitará esta teoría, insistindo na existencia dunha única verdade, que pode ser coñecida desde a razón e desde a fe.

Con todo, recoñece a particularidade e a independencia deses dous campos, polo que cada unha delas terá o seu obxecto e método propio de coñecemento. A filosofía ocuparase do coñecemento das verdades naturais, que poden ser alcanzadas pola luz natural da razón; e a teoloxía ocuparase do coñecemento das verdades reveladas, das verdades que só pode ser coñecidas mediante a luz da revelación divina. Iso supón unha modificación substancial da concepción tradicional (agustiniana) das relacións entre a razón e a fe. A filosofía, o ámbito propio de aplicación da razón deixa, en certo sentido, de ser a "serva" da teoloxía, ao recoñecerlle un obxecto e un método propio de coñecemento. No entanto, santo Tomás acepta a existencia dun terreo "común" á filosofía e á teoloxía, que viría representado polos chamados "preámbulos" da fe (a existencia e unidade de Deus, por exemplo). Nese terreo, a filosofía seguiría sendo un auxiliar útil á teoloxía e, nese sentido, Sto. Tomás refírese a ela aínda como a "criada" da teoloxía.

Pero, estrictamente falando, a posición de santo Tomás supoñerá o fin da submisión do filosófico ao teolóxico. Esta distinción e independencia entre elas irase aceptando nos séculos posteriores, no mesmo seo da Escolástica, constituíndose nun dos elementos fundamentais para comprender o surgimiento da filosofía moderna.