Teoloxía 1ª Parte (Tradición teolóxica)

Teoloxía. A tradición teolóxica e a existencia de Deus

A tradición teolóxica e o tomismo
Santo Tomás atoparase cun relativamente amplo desenvolvemento do pensamento filosófico (aínda ao servizo da fe) e cunha nova explicación da realidade (o aristotelismo) que se desenvolveu en Europa recentemente e era coñecida como "averroísmo latino". Ata entón a filosofía occidental mantívose no marco da tradición platónica, nun intento continuado de fusión do platonismo co cristianismo, mediatizado pola versión dada xa por San Agustín. Santo Tomás romperá parcialmente coa devandita tradición adoptando o aristotelismo como base do seu pensamento filosófico.

Romperá tamén coa tradición ao adoptar unha nova postura respecto das relacións entre razón e fe. A filosofía non será concibida xa como a simple "criada da teoloxía". É certo que a verdade é unha, pero para Sto. Tomás non é menos certo que a razón ten o seu propio ámbito de aplicación, autónomo, dentro desa verdade única, do mesmo xeito que ocorre coa fe. E, cada unha no seu dominio, é soberana. Establece, pois, unha distinción clara entre razón e fe, entre filosofía (dominio da razón) e teoloxía (dominio da fe) tanto en virtude do seu método, como polo seu obxecto de estudo e o seu ámbito de aplicación. Pero tampouco exclúe a colaboración entre ambas, e aínda una certa submisión da razón á fe nas cuestións en que a razón non poida definirse.

Así, tanto a adopción do aristotelismo como a súa concepción da natureza da relación entre razón e fe, conducirán a Sto. Tomás ao desenvolvemento do "realismo filosófico", reformulando dun modo radicalmente novo numerosas cuestións que ata entón consideráronse xa decididas.

A existencia de Deus
Interior da capela da Abadía de Pontigny, da orde cisterciense, comezada a construír cara a 1140
Polo que respecta a existencia de Deus Sto Tomás afirma taxativamente que non é unha verdade evidente para a natureza humana, (para a razón,) polo que, quen a afirme, deberán probala. A existencia de Deus, dinos, é evidente considerada en si mesma, pero non considerada respecto ao home e a súa razón finita e limitada. Tanto é así que nin sequera as diversas culturas ou civilizacións teñen a mesma idea de Deus (xudaísmo, islamismo, cristianismo, politeísmo...) e, mesmo, nin sequera todos os homes pertencentes á mesma cultura posúen a mesma idea de Deus. E isto é un feito ante o que non cabe discusión. Con iso pretende recalcar tanto a importancia do tema como a lexitimidade de solicitar unha garantía da razón, independentemente do que afirme a fe. Se a existencia de Deus non é unha verdade evidente para nós é necesario, pois, que sexa demostrada dun modo evidente para a razón, dun modo racional, no que non interveñan elementos da Revelación ou da fe.

Pero que tipo de demostración habemos de elixir? Non podemos partir da idea de Deus, xa que iso é precisamente o que se trata de demostrar, o que se trata de coñecer. Tampouco podemos recorrer á demostración "a priori ", posto que esta demostración parte do coñecemento da causa, e del chega ao coñecemento do efecto: pero Divos non ten causa. Só nos queda, pois, partir do coñecemento que proporciona a experiencia humana, dos seres que coñecemos, tomados como efectos, e remontarnos, a través deles, á súa causa, é dicir, argumentando " a posteriori ".

Sendo tal a posición de Sto. Tomás comprendemos por que criticará duramente o argumento ontológico e rexeitará a súa validez. O argumento anselmiano toma como punto de partida a idea de Deus como ser perfecto, pero tal idea, di Sto. Tomás, procede da crenza, da fe, e non ten por que ser aceptada por un non crente. Pero ademais, o argumento de San Anselmo contén un paso ilexítimo do ideal ao real: pensar algo como existente non quere dicir que exista na realidade. A existencia pensada non ten máis realidade que a de ser pensada, a de estar como tal no noso entendemento, pero non fóra del. Para Sto. Tomás a existencia só pode ser alcanzada se partimos da existencia e argumentamos a partir dela. E a única existencia indubidable para nós é a existencia sensible. Por iso desenvolverá os seus cinco probas da existencia de Deus a partir sempre da experiencia sensible, o primeira pero non a única forma de experiencia que o home coñece.