Metafísica. Esencia e existencia

Metafísica. A teoría da esencia e a existencia
Claustro da abadía de Fontenay, da orde cisterciense, en Bourgogne, Francia, construída en 1118 por San Bernardo
A metafísica aristotélica conduce a unha interpretación do mundo difícilmente conciliable co cristianismo: o mundo é eterno e está composto dunha multiplicidad de sustancias que, en canto tales, teñen a mesma entidade. Como conciliar a eternidade do mundo coa creación? Como conciliar a identificación do ser coa sustancia coa afirmación de que hai unha sustancia suprema, e radicalmente distinta de todas as demais? A distinción que xa establecera Avicena entre a esencia e a existencia será a resposta que buscará santo Tomás: ademais das estruturas anteriormente citadas, e baseada especialmente na teoría do acto e a potencia, haberá que distinguir en cada sustancia a esencia da existencia. A esencia está respecto de a existencia como a potencia respecto do acto. O que unha cousa é, a súa esencia, pode ser comprendido independientemente de que esa cousa exista ou non; e independientemente da súa existencia ou non, a esencia mantense inalterable sendo o que é.

Por exemplo, comprendemos o que é un home independientemente de que existan ou non homes, e o mesmo con calquera outra sustancia. A esencia sería, pois, unha certa forma de ser en potencia: para existir tería que ser actualizada por outra entidade que lle dese a existencia, xa que nada pode ser causa da súa propia existencia. Polo tanto, todas as cousas que existen son un composto de esencia e existencia. Nese sentido son contingentes, é dicir non teñen en si mesmas a necesidade de existir, poden existir ou non existir. De onde lles vén, pois, a existencia? Ha de proceder doutras sustancia que exista eminentemente, é dicir, dunha sustancia cuxa esencia consista en existir e sexa, polo tanto, un ser necesario: Deus. Establécese así unha distinción ou xerarquía entre os seres: os contingentes, os que recibe a súa existencia; e o ser necesario, aquel en que a esencia e a existencia identifícanse.

Todo aquilo que non está incluído no "concepto" dunha esencia debe chegarlle do exterior e adaptarse a ela, xa que unha esencia non pode ser concibida sen os seus partes esenciais. Xa que logo, toda esencia ou "quiddidad" pode ser captada pola razón sen que a existencia o sexa igualmente. Eu podo comprender o que é un home ou un fénix e ignorar si uno ou outro existen na natureza das cousas. Está claro que a existencia é algo moi distinto da esencia. [...] Daquela todo o que convén a unha cousa, ou se deriva dos principios da súa natureza (como a capacidade de rir no home), ou ben provén dun principio extrínseco, como a luminosidad da atmosfera depende do sol. É imposible que a existencia dunha cousa proceda da súa natureza ou da súa forma, é dicir, proceda a título de causa eficiente. Nese caso, unha cousa converteríase na súa propia causa, produciríase a si mesma, o cal é imposible. É necesario que toda realidade, na que a existencia é distinta da esencia, reciba doutro esta existencia."("De ente et essentia, c.5)
A concepción da esencia modifícase con respecto á concepción aristotélica: para Aristóteles a esencia viña representada exclusivamente pola forma; para Sto. Tomás a esencia dos seres contingentes comprende tamén a materia, e a esencia dos seres espirituais identifícase exclusivamente coa forma, xa que carecen de materia. Establécese pois unha separación radical entre Deus e o mundo, facendo do mundo unha realidade contingente, é dicir, non necesaria, e que debe a súa existencia a Deus, único ser necesario. Polo demais, na medida en que a existencia representa o acto de ser establécese unha primacía desta sobre a esencia. Esta identificación do ser coa existencia permitiralle a Sto. Tomás falar de seres constituídos por formas puras, como os anxos e Deus, distinguíndose en que os anxos reciben tamén a existencia de Deus. Élle posible, entón, admitir sustancias inmateriales, o que desde unha posición estrictamente aristotélica resultaría difícilmente sostenible.

Cadro de Martini
Os elementos platónicos da metafísica tomista
A distinción entre a esencia e a existencia podería bastar para dar unha explicación jerárquica da realidade, partindo de Deus como ser necesario. Con todo santo Tomás recorre á teoría neoplatónica dos grados do ser, establecendo unha xerarquía que vai dos seres inanimados a Deus, pasando polos seres vegetativos, os sensitivos e os racionais, no mundo material, e polos anxos nas esferas celestes.

Recorre tamén ás teorías platónicas da participación e a causalidad exemplar: os seres contingentes reciben a existencia de Deus, polo que a súa existencia participa dalgún xeito da existencia de Deus, o único ser necesario, o que conduce a Sto. Tomás a similares dificultades ás que a teoría da participación conducira a Platón, aínda que agora nun plano máis estrictamente teolóxico.

A consideración de Deus como causa exemplar, teorizada por San Agustín, segundo a cal as Ideas de todas as cousas están na mente de Deus, é parcialmente aceptada por Santo Tomás, a través da súa interpretación "analógica" do ser. Na medida en que todas as sustancias reciben a existencia de Deus, o ser non lles pertence propiamente senón que o teñen por analogía con Deus; e o mesmo ocorre coas demais perfeccións.