Metafísica. Os elementos aristotélicos

A metafísica tomista. Os elementos aristotélicos
Detalle da fachada principal da catedral de Orvieto, en Italia
A "Suma Teolóxica" considérase óbraa cume de Santo Tomás, quen comeza nela o seu discurso suscitando o problema teolóxico da existencia de Deus, pasando a continuación ao tratamento doutras cuestións de carácter teolóxico e, posteriormente, ao estudo do ser creado. É unha boa proba do valor da reflexión teolóxica no conxunto do pensamento tomista. No entanto, a demostración da existencia de Deus e outras cuestións teolóxicas están sometidas a determinados orzamentos metafísicos que é necesario coñecer e que constitúen o punto de partida da súa filosofía. A maior parte da metafísica tomista procede de Aristóteles, aínda que tamén hai elementos procedentes do platonismo agustiniano e da filosofía árabe, como veremos a continuación.

Do mesmo xeito que para Aristóteles, para Sto. Tomás a metafísica é a ciencia do "ente en canto ente" e, como tal, a ciencia das primeiras causas e principios do ser. Do mesmo xeito que Aristóteles aceptará, pois, a teoría das catro causas, a teoría da sustancia e a teoría do acto e a potencia. Pero a necesidade de conciliar o aristotelismo co cristianismo levaralle a introducir unha nova estrutura metafísica, utilizada xa por Avicena: a da distinción entre esencia e existencia. Ademais, recorrerá ás teorías platónicas da participación, da causalidad exemplar e dos grados do ser.

A teoría das catro causas
No libro I da Metafísica, logo de identificar o verdadeiro saber co coñecemento das causas do ser, Aristóteles presentábanos as catro causas das que xa nos falou na Física. Santo Tomás de Aquino aceptará e adoptará a formulación aristotélica da teoría das catro causas: a causa material, aquilo de que está feita unha cousa; a causa formal, o que é unha cousa; a causa eficiente, o axente que a produce; e a causa final, o para que dunha cousa.

A teoría da sustancia
Igualmente a sustancia é identificada coa entidade concreta e particular, constituída por un composto indisoluble de materia e forma. En canto tal, é o modo privilexiado de ser, o suxeito no que inhieren os accidentes, as formas de ser que non son suxeito senón que se dan nun suxeito. Acepta, polo tanto, a mesma ordenación das categorías accidentais que Aristóteles: cantidade, calidade, relación, lugar, tempo, posición, estado, acción e paixón. É posible a existencia de sustancias que non estean compostas de materia e forma? Ha de selo, si preténdese conciliar a filosofía aristotélica coa revelación, que se refire, polo menos, a dúas delas: os anxos e Deus. Pero será preciso recorrer a outros elementos metafísicos non aristotélicos, como veremos posteriormente, para poder explicar a súa posibilidade.

A teoría do acto e a potencia
Tamén con Aristóteles compartirá a distinción entre ser en acto e ser en potencia. Por ser en acto refírese, con Aristóteles , á sustancia tal como nun momento determinado preséntallenos e coñecémola; por ser en potencia entende o conxunto de capacidades ou posibilidades da sustancia para chegar a ser algo distinto do que actualmente é. Un neno ten a capacidade de ser home: é, polo tanto, un neno en acto, pero un home en potencia. É dicir, non é un home, pero pode chegar a selo. Xunto coas dúas teorías anteriormente citadas dispón santo Tomás de todas as estruturas metafísicas necesarias para dar conta da realidade física, do mundo, pero non de Deus, polo que se verá forzado a recorrer a unha nova estrutura metafísica de procedencia non aristotélica: a de esencia e existencia.